Over moed, gelijkwaardigheid en de vrijheid om te worden wie je werkelijk bent
Vorige week werd ik geïnterviewd voor een televisiedocumentaire over Muhammad Ali. Alleen al het uitspreken van zijn naam bracht mij terug naar mijn jeugd.
In de jaren zeventig gebeurde er iets bijzonders wanneer Ali bokste. Midden in de nacht gingen in onze straat de lampen aan. Achter de ramen werden mensen wakker. Huiskamers vulden zich, televisies flakkerden in het donker en overal wachtten mensen op die ene man.
De volgende ochtend werd er op straat over niets anders gesproken.
Wij keken natuurlijk naar een bokser. Maar zonder dat wij het toen volledig begrepen, keken we ook naar iemand die de wereld dwong anders naar een zwarte man te kijken.
Ali stapte niet alleen een boksring binnen. Hij stapte een tijd binnen waarin de plaats waar je mocht zitten, eten, slapen of binnenkomen nog door je huidskleur kon worden bepaald. Hij werd wereldberoemd, maar bleef in zijn eigen land de vernedering van rassenscheiding voelen.
Dat is de paradox waarmee zijn levensverhaal begint: Amerika hing een gouden medaille om zijn hals, maar behandelde hem niet vanzelfsprekend als een gelijkwaardig mens.
Het goud dat geen bescherming bood
Als achttienjarige won Cassius Clay tijdens de Olympische Spelen van Rome in 1960 goud in het halfzwaargewicht. Hij kwam thuis als kampioen. Toch ontdekte hij dat een medaille geen deur opent die door vooroordelen gesloten wordt gehouden.
Ali vertelde later dat hij na een racistische weigering zijn gouden medaille in de Ohio-rivier gooide. Over de precieze toedracht bestaan verschillende lezingen; het verhaal is nooit met zekerheid vastgesteld. Maar de wezenlijke waarheid erachter staat niet ter discussie: zelfs olympisch goud kon een zwarte jongeman in het gesegregeerde Amerika niet beschermen tegen vernedering.
Stel je dat eens voor.
Je hebt je land vertegenwoordigd. Je hebt gewonnen. Het volkslied heeft voor jou geklonken. En thuisgekomen moet je alsnog voelen dat anderen jou minder waard vinden.
Misschien begon daar een van Ali’s grootste inzichten: waardigheid wordt niet door een overheid uitgereikt en ook niet door een jury toegekend. Waardigheid is er al. Ieder mens draagt haar vanaf zijn geboorte. Het onrecht ontstaat wanneer de ene mens denkt haar van de andere te mogen afnemen.
Een zwaargewicht dat bewoog als licht
Om te begrijpen waarom de hele wereld voor hem opstond, moeten jonge lezers ook weten hoe uitzonderlijk goed Ali bokste.
Hij was lang en groot, maar bewoog met een lichtheid die bij zwaargewichten nauwelijks bestond. Zijn voeten leken eerder te dansen dan te stappen. Hij controleerde de afstand, zag openingen voordat anderen ze zagen en sloeg met een snelheid die niet paste bij zijn gewichtsklasse. Zijn reactievermogen, timing en ruimtelijke inzicht waren fenomenaal.
Ali vocht niet alleen met spieren.
Hij vocht met zijn brein.
Hij kon het ritme van een tegenstander lezen, diens verwachtingen bespelen en hem psychologisch uit balans brengen. Zijn woorden vóór een gevecht waren brutaal, grappig, poëtisch en soms kwetsend. Ze maakten deel uit van zijn strategie. Lang voordat rap een wereldtaal werd, gebruikte Ali rijm, ritme en zelfverzekerde taal om zijn eigen werkelijkheid te scheppen.
Tegen Joe Frazier vocht hij drie partijen die tot de beroemdste en zwaarste uit de boksgeschiedenis behoren. Frazier bleef komen, ronde na ronde, met een ongelooflijke wil en een verwoestende linkerhoek. Hun derde gevecht, deThrilla in Manila, bracht beide mannen tot voorbij de grenzen van hun lichaam.
Het was grootse sport, maar ook een waarschuwing: het menselijk brein en lichaam betalen een prijs wanneer moed geen grens meer kent.
Tegen George Foreman, tijdens de Rumble in the Jungle in 1974, liet Ali een ander soort intelligentie zien. Vrijwel iedereen vreesde Foremans vernietigende kracht. Ali begreep echter dat je kracht niet altijd met kracht moet beantwoorden. Hij liet Foreman energie verbruiken, ving en ontweek stoten langs de touwen en wachtte.
Toen Foreman vermoeid raakte, sloeg Ali toe. In de achtste ronde won hij door knock-out.
Dat gevecht liet iets zien wat ook buiten de sport geldt: soms is terugwijken geen zwakte. Soms is wachten een vorm van handelen. Wie rustig blijft, kan mogelijkheden zien die voor een overspoeld brein onzichtbaar blijven.
De man die hem hielp zijn naam te vinden
In het begin van de jaren zestig ontmoette Cassius Clay Malcolm X. Malcolm zag in de jonge bokser meer dan een sporttalent. Hij zag een zwarte man die niet om toestemming vroeg om trots te zijn.
Malcolm hielp hem woorden te vinden voor ervaringen die al lang in hem leefden: de vernedering van racisme, het recht op een eigen identiteit en de noodzaak om niet langer door de ogen van de dominante meerderheid naar zichzelf te kijken.
Na zijn overwinning op Sonny Liston in 1964 maakte de nieuwe wereldkampioen publiekelijk duidelijk dat hij zich bij de Nation of Islam had aangesloten. Kort daarna werd Cassius X Muhammad Ali.
Zijn naamsverandering was geen publiciteitsstunt.
Zij was een verklaring:
ik bepaal zelf wie ik ben.
Maar dit hoofdstuk kent ook schaduw. Elijah Muhammad, leider van de Nation of Islam, had grote invloed op Ali. Toen Malcolm X met Elijah Muhammad brak, koos Ali de kant van de organisatie en keerde hij zich af van zijn vroegere vriend en mentor.
Malcolm maakte vervolgens in 1964 de bedevaart naar Mekka. Daar bad hij naast mensen met zeer verschillende huidskleuren en achtergronden. Die ervaring verruimde zijn denken. Zijn strijd tegen racisme bleef onverminderd krachtig, maar hij zag dat niet iedere witte mens vanzelf een vijand was. Hij begon sterker te geloven in een menselijk verbond dat grenzen van kleur kon overstijgen.
Ali nam die ontwikkeling destijds niet werkelijk met hem door. Daarvoor kwam de dood te vroeg: Malcolm X werd in februari 1965 vermoord. Ali heeft later zijn afwijzing van Malcolm een van de fouten genoemd waarover hij het meeste spijt had.
Dat is belangrijk om te vertellen. Niet alleen omdat het historisch eerlijk is, maar omdat jonge mensen vaak een onmogelijk beeld van hun helden krijgen.
Een werkelijk groot mens is niet iemand die nooit een fout maakt. Grootheid begint soms juist wanneer iemand zijn fout durft te zien, het verdriet ervan verdraagt en vervolgens ruimer leert denken.
Ali’s eigen geloof ontwikkelde zich later eveneens in een meer universele richting. De man die ooit vooral scherp tegenover de witte machtsstructuur stond, werd wereldwijd een symbool van menselijkheid, vrede en verbinding.
De zaadjes die Malcolm vanuit Mekka beschreef—mensen van verschillende kleuren die als gelijken naast elkaar staan—lijken daarmee alsnog te zijn gaan bloeien.
Het geweten tegenover de wereld
In 1967 werd Ali opgeroepen voor militaire dienst tijdens de oorlog in Vietnam. Hij weigerde. Zijn verzet kwam voort uit zijn geloof en zijn geweten.
Waarom zou hij naar een ander land gaan om mensen te doden, terwijl zwarte mensen in zijn eigen land nog dagelijks voor fundamentele mensenrechten moesten vechten?
De prijs was enorm.
Hij werd veroordeeld, zijn wereldtitel werd hem afgenomen en jarenlang mocht hij niet boksen—precies in de periode waarin een topsporter meestal zijn beste jaren beleeft. In 1971 vernietigde het Amerikaanse Hooggerechtshof zijn veroordeling unaniem.
Het is gemakkelijk om achteraf naast iemand te gaan staan wanneer de geschiedenis hem gelijk heeft gegeven.
Moed is iets anders.
Moed is blijven staan wanneer de zaal zich tegen je keert, wanneer kranten je veroordelen, wanneer inkomsten verdwijnen en wanneer niemand je kan garanderen dat je ooit zult worden gerehabiliteerd.
Ali wist dat hij een titel kon verliezen. Hij wist ook dat hij iets belangrijkers zou verliezen wanneer hij tegen zijn geweten inging:
zichzelf.
Dat was misschien zijn grootste overwinning.
The Greatest
Jaren later mocht ik tijdens de boekpromotie van GOAT een verhaal houden over The Greatest. Dat voelde voor mij niet als spreken over alleen een sportman.
Ik sprak over een uitzonderlijk brein, over motorische intelligentie, lef en improvisatievermogen—maar vooral over een mens die begreep dat talent een verantwoordelijkheid met zich meebrengt.
Ali was niet volmaakt. Zijn woorden konden anderen beschadigen, zijn keuzes konden pijnlijk zijn en zijn sport vroeg uiteindelijk een aangrijpende prijs van zijn lichaam en brein. Juist daarom moeten we hem niet tot een glad standbeeld maken.
We moeten naar zijn volledige leven kijken: naar de schoonheid én de breekbaarheid, naar het licht én de momenten waarop hij dat licht zelf nog niet helemaal kon volgen.
Toen hij in 1996, zichtbaar aangedaan door parkinsonisme, de olympische vlam ontstak in Atlanta, zag de wereld opnieuw dezelfde man.
Niet meer dansend op snelle voeten.
Niet meer roepend dat hij de grootste was.
Zijn hand trilde, maar het vuur brandde.
Misschien werd hij op dat moment groter dan ooit tevoren.
Hij liet zien dat menselijke schoonheid niet verdwijnt wanneer kracht afneemt. Waardigheid woont niet in een onverslaanbaar lichaam.
Zij woont in de mens die aanwezig blijft.
Wat kunnen wij van Ali leren?
Wij leven opnieuw in een tijd waarin mensen uit elkaar worden gedreven. Digitale systemen belonen verontwaardiging. Verschillen worden uitvergroot. Mensen worden teruggebracht tot huidskleur, geloof, afkomst, politieke voorkeur of één verkeerde zin.
We kijken steeds sneller en zien elkaar steeds minder.
Ali nodigt ons uit om te vertragen.
Kijk eerst naar de mens.
Niet naar het etiket dat op hem is geplakt. Niet naar de ingang die de samenleving voor hem heeft aangewezen. Niet naar de naam die een ander hem wil geven.
Gelijkwaardigheid betekent niet dat wij allemaal hetzelfde zijn. Het betekent dat geen enkel verschil iemand minder mens maakt.
Beauty—werkelijke schoonheid—ontstaat wanneer iemand zijn eigen waardigheid vindt en tegelijkertijd de waardigheid van de ander leert beschermen.
Malcolm X ontdekte in Mekka dat een overtuiging groter kan worden zonder haar oorspronkelijke strijd voor rechtvaardigheid te verloochenen. Ali liet zien dat een mens luid kan beginnen en uiteindelijk ook door stilte kan spreken.
Hun levens leren ons dat inzicht geen eindpunt is. Het is een weg waarop wij steeds opnieuw bereid moeten zijn iets ouds los te laten.
Voor jonge mensen ligt daarin misschien Ali’s belangrijkste boodschap:
Laat de wereld niet bepalen hoeveel je waard bent.
Ontwikkel je talent, maar maak je waarde er niet van afhankelijk. Durf te spreken wanneer iets onrechtvaardig is. Durf ook te luisteren wanneer je eigen denken te klein is geworden. En gebruik je kracht niet om boven anderen te staan, maar om naast hen te gaan staan.
Eind september wordt op NPO 3 een tweeluik over Muhammad Ali uitgezonden, waarvoor ik vorige week werd geïnterviewd. Ik hoop dat niet alleen de mensen die zijn legendarische gevechten nog in de nacht hebben gezien, zullen kijken.
Ik hoop vooral dat jonge mensen kennis zullen maken met de man achter de beelden.
Kijk naar zijn snelheid.
Kijk naar zijn moed.
Kijk naar zijn fouten en zijn groei.
Kijk naar wat racisme een mens aandoet en naar wat er kan gebeuren wanneer iemand weigert zijn waardigheid af te staan.
Laat zijn licht opnieuw schijnen.
Niet om Ali boven andere mensen te plaatsen, maar om ons eraan te herinneren wat hij op zijn beste momenten zichtbaar maakte:
niemand hoeft kleiner te worden gemaakt opdat een ander groot kan zijn.
Wanneer wij dat begrijpen, hoeft er geen winnaar tegenover een verliezer te staan. Dan kunnen wij samen een ring verlaten waarin wij veel te lang tegenover elkaar hebben gestaan.
Dan begint gelijkwaardigheid.
Dan begint vrede.
Dr. Erik Matser is klinisch neuropsycholoog en auteur van Elements of a Better Life. Hij werkte in de jaren negentig met professionele boksers in New York en werd onlangs geïnterviewd voor een televisiedocumentaire over Muhammad Ali.
Met vriendelijke groet,
Dr. Erik Matser, klinisch neuropsycholoog