Iedereen kijkt naar de speler die scoort.
Ik kijk naar zijn hersenen.
Tijdens het WK zie je steeds hetzelfde tafereel. Een speler scoort. Hij sprint naar de hoekvlag. Teamgenoten vliegen bovenop hem. Er wordt geschreeuwd, gesprongen, geknuffeld en soms ligt een complete selectie twintig seconden lang op een hoop.
Het publiek ziet pure emotie.
Ik zie iets anders.
Ik zie een brein dat in enkele seconden overschakelt van maximale concentratie naar maximale euforie.
En dat is neurologisch gezien misschien wel het gevaarlijkste moment van de wedstrijd.
De verborgen prijs van euforie
In de topsport draait alles om cognitieve scherpte.
Niet om conditie.
Niet om techniek.
Maar om het vermogen om op precies het juiste moment de juiste beslissing te nemen.
Die cognitieve scherpte wordt gedragen door de prefrontale cortex: het hersengebied dat verantwoordelijk is voor aandacht, remming, werkgeheugen, besluitvorming, fouten herkennen en anticiperen.
Tijdens een wedstrijd bevindt een speler zich in een uitzonderlijke staat van concentratie. Alle aandacht is gericht op de volgende actie.
Een doelpunt verandert dat in één klap.
Binnen enkele seconden overspoelen dopamine, adrenaline en andere neurochemische processen het brein. Dat voelt fantastisch. Dat is ook precies de bedoeling.
Maar elk voordeel heeft een prijs.
Het brein kan niet tegelijkertijd volledig opgaan in euforie én maximaal cognitief presteren.
Emotionele ontlading kost energie
Veel mensen denken dat juichen energie geeft.
Dat klopt.
Maar neurologisch kost het óók energie.
Schreeuwen.
Springen.
Lachen.
Elkaar omhelzen.
Emoties reguleren.
Prikkels verwerken.
Dat zijn allemaal processen die capaciteit vragen van precies hetzelfde brein dat enkele seconden later weer razendsnel moet schakelen.
Na iedere enorme emotionele piek volgt een kleine cognitieve dip.
Niet omdat spelers zwakker worden.
Maar omdat het brein simpelweg moet herstellen van die explosie.
De onzichtbare seconden waarin wedstrijden worden beslist
Voetbalanalisten praten vaak over de eerste vijf minuten na rust.
Of de laatste tien minuten.
Ik kijk liever naar de eerste dertig seconden na een doelpunt.
Juist dan zie je opvallend vaak dat teams hun organisatie verliezen.
De linies staan niet goed.
Spelers praten minder.
De aandacht versmalt.
Niemand denkt meer vooruit.
Iedereen denkt nog even achteruit.
Dat hoeft maar een paar seconden te duren.
Maar op het hoogste niveau zijn een paar seconden voldoende.
Bij het WK zagen we daar meerdere voorbeelden van. Teams die nog bezig waren met vieren, terwijl de tegenstander alweer dacht aan de aftrap, het volgende duel en de volgende aanval. Niet zelden ontstaat juist in deze fase direct weer gevaar.
Dat betekent niet dat elk tegendoelpunt door het juichen wordt veroorzaakt. Voetbal is veel complexer dan dat. Maar vanuit neuropsychologisch perspectief is het logisch om juist deze fase kritisch te bekijken.
Wat Petr Čech mij ooit vertelde
Tijdens mijn jaren in de internationale topsport sprak ik hier regelmatig over met spelers.
Eén gesprek is me altijd bijgebleven.
Petr Čech zei ooit tegen mij:
“Ik juich pas als de scheidsrechter affluit. Tijdens de wedstrijd kost het me te veel energie en scherpte.”
Dat is geen emotieloosheid.
Dat is cognitieve discipline.
Hij begreep intuïtief iets waar in de neurowetenschap veel onderzoek op aansluit: aandacht is geen onbeperkte bron.
Iedere verschuiving van focus heeft een prijs.
De prefrontale cortex houdt niet van vuurwerk
Onder hoge druk probeert het brein één ding te doen:
Voorspellen.
Scannen.
Anticiperen.
Reageren.
Dat vraagt voortdurende activiteit van de executieve functies.
Grote emotionele ontladingen onderbreken dat proces.
Niet minutenlang.
Soms maar tien of twintig seconden.
Maar juist in de topsport is dat een eeuwigheid.
Terwijl supporters nog zingen, moet het brein alweer terug naar:
Waar staat mijn directe tegenstander?
Wie bewaakt de diepte?
Hoe staat onze restverdediging?
Wat is de volgende dreiging?
Dat omschakelen gebeurt niet bij iedereen even snel.
En precies daar ontstaan verschillen tussen goede en uitzonderlijke spelers.
De kampioenen die emotie kunnen uitstellen
Opvallend genoeg zie je dit principe vaker terug bij de allergrootsten.
Niet omdat zij minder voelen.
Integendeel.
Maar omdat zij emoties kunnen parkeren.
Hun aandacht blijft bij de taak.
Hun brein blijft in de wedstrijd.
Hun euforie wordt uitgesteld.
Niet onderdrukt.
Uitgesteld.
Dat vraagt uitzonderlijke zelfcontrole.
En zelfcontrole is één van de krachtigste cognitieve vaardigheden die een topsporter kan ontwikkelen.
Misschien trainen we het verkeerde
We besteden honderden uren aan techniek.
Aan kracht.
Aan sprinttraining.
Aan voeding.
Aan slaap.
Aan data.
Maar hoeveel teams trainen eigenlijk wat er gebeurt in de eerste dertig seconden ná een doelpunt?
Wie bewaakt dan de concentratie?
Wie neemt onmiddellijk de organisatie over?
Wie zorgt ervoor dat de emotionele piek niet verandert in een cognitieve dip?
Dat zijn geen tactische vragen.
Dat zijn neuropsychologische vragen.
Misschien is het tijd voor een nieuw ritueel
Ik zeg niet dat spelers niet meer mogen juichen.
Emotie is onderdeel van sport.
Emotie verbindt.
Emotie inspireert.
Emotie maakt voetbal prachtig.
Maar misschien moeten we anders leren juichen.
Korter.
Bewuster.
Met één speler die de groep direct terughaalt.
Met leiders die onmiddellijk de aandacht verleggen naar de volgende taak.
Niet omdat emotie verkeerd is.
Maar omdat het brein na iedere piek een moment nodig heeft om weer volledig scherp te worden.
En precies in dat moment worden op het hoogste niveau wedstrijden beslist.
Misschien zijn de gevaarlijkste seconden van een voetbalwedstrijd niet vlak vóór een doelpunt.
Maar juist erna.
En misschien kijken we al tientallen jaren naar massale vreugde, zonder ons te realiseren dat we tegelijkertijd getuige zijn van een tijdelijke daling in cognitieve scherpte.
Dat is geen gebrek aan passie.
Dat is neuropsychologie.
Met vriendelijke groet,
Dr. Erik Matser, klinisch neuropsycholoog