Blogserie: 1,2,3.

Blog 1

Wanneer je brein een angstmachine wordt.

Veel mensen denken dat piekeren betekent dat je “te veel nadenkt”. In werkelijkheid is er vaak iets anders aan de hand: het brein is niet gestopt met denken, maar het denkt in de verkeerde richting.

In plaats van problemen op te lossen, gaat het brein mogelijke gevaren voorspellen. Vooral in sociale situaties kan dit leiden tot eindeloze vragen zoals:

• Wat als anderen mij niet serieus nemen?
• Wat als ik iets doms zeg?
• Wat als mensen mij beoordelen?

Dit noemen we ook wel “wat-als denken”.

Het brein dat bedreigingen voorspelt

Ons brein is van nature goed in het voorspellen van risico’s. Dat was evolutionair gezien heel nuttig: het hielp onze voorouders om gevaar te vermijden.

Maar hetzelfde mechanisme kan ook doorslaan. Dan wordt het brein een soort angstmachine die voortdurend scenario’s produceert over wat er mis kan gaan.

Het bijzondere is dat deze gedachten vaak voelen alsof ze helpen. Ze lijken op voorbereiden of analyseren. Maar in werkelijkheid zorgen ze meestal voor:

• meer spanning
• meer onzekerheid
• meer vermijding.

Wanneer anderen je kompas worden

Bij sociale onzekerheid draait het denken vaak om één centraal thema:

“Wat denken anderen van mij?”

Wanneer deze vraag centraal staat, verschuift het psychologische kompas naar buiten. De mening van anderen bepaalt dan hoe iemand zichzelf ziet.

Het gevolg is dat iemand steeds voorzichtiger wordt in gedrag, uitingen en keuzes.

Denken is niet het probleem

Belangrijk om te benadrukken: denken zelf is niet het probleem. Sterker nog, veel mensen die last hebben van piekeren hebben juist een sterk analytisch vermogen.

Het probleem is dat het denkvermogen vooral wordt ingezet om mogelijk negatieve beoordelingen te voorspellen.

Het brein werkt dan als een alarmsysteem dat nooit uitgaat.

De eerste stap: herkennen

De eerste stap in verandering is herkennen wanneer het brein overschakelt naar angstmachine-denken.

Dat gebeurt vaak wanneer gedachten beginnen met:

• “Wat als…”
• “Straks denken ze dat…”
• “Misschien vinden ze mij…”

Wanneer je dit patroon herkent, ontstaat er ruimte om je brein weer anders te gebruiken.

Daarover gaat de volgende blog.

Blog 2

Je brein als gereedschapskist gebruiken

In de vorige blog ging het over hoe het brein soms verandert in een angstmachine. Gelukkig kan hetzelfde brein ook op een andere manier functioneren.

Je kunt het namelijk ook zien als een gereedschapskist.

Wat zit er in die gereedschapskist?

Onze hersenen beschikken over allerlei cognitieve vaardigheden die bedoeld zijn om ons te helpen functioneren in complexe situaties.

Denk bijvoorbeeld aan:

• analyseren
• plannen
• relativeren
• perspectief nemen
• probleemoplossend denken.

Wanneer deze vaardigheden goed worden gebruikt, helpen ze ons om situaties te begrijpen en keuzes te maken.

Het verschil zit in de richting van het denken

Het verschil tussen een angstmachine en een gereedschapskist zit niet in intelligentie of kennis. Het verschil zit in de richting waarin het denken wordt gestuurd.

Angstmachine-denken richt zich op vragen zoals:

• Wat vinden anderen van mij?
• Wat als ik faal?
• Wat als ik iets verkeerd doe?

Gereedschapskist-denken stelt andere vragen:

• Wat gebeurt hier eigenlijk?
• Wat vind ik hier zelf van?
• Wat is een goede volgende stap?

Dit soort vragen helpen om grip te krijgen op een situatie.

Van extern naar intern kompas

Wanneer iemand voortdurend bezig is met de mening van anderen, ontstaat een extern kompas. Het gedrag wordt dan gestuurd door verwachte beoordelingen.

In psychologische behandeling proberen we het kompas weer naar binnen te richten.

De centrale vraag wordt dan:

“Wat vind ik hier eigenlijk zelf van?”

Dat betekent niet dat de mening van anderen onbelangrijk is. Maar het betekent wel dat die mening niet langer het uitgangspunt vormt voor iedere beslissing.

Denken als hulpmiddel

Wanneer het brein weer als gereedschapskist wordt gebruikt, verandert de functie van gedachten.

Gedachten zijn dan geen alarmsignalen meer, maar hulpmiddelen om situaties te begrijpen en richting te kiezen.

In de volgende blog kijken we naar hoe je deze omslag concreet kunt oefenen.

Blog 3

Drie vragen die piekeren kunnen doorbreken

Piekeren voelt vaak alsof je bezig bent met het oplossen van een probleem. Toch blijft het denken meestal rondjes draaien zonder dat er een duidelijke stap volgt.

Dat komt omdat piekeren vaak onderdeel is van angstmachine-denken.

Om uit dat patroon te komen, kan het helpen om je brein bewust weer als gereedschapskist te gebruiken.

Een eenvoudige manier om dat te doen is door jezelf drie vragen te stellen.

Vraag 1: Wat gebeurt hier eigenlijk echt?

Angstdenken werkt vaak met veronderstellingen.

Bijvoorbeeld:
“Ze zullen wel denken dat ik incompetent ben.”

Wanneer je de situatie feitelijk bekijkt, blijkt vaak dat er veel minder zekerheden zijn dan je brein suggereert.

Deze vraag helpt om het verschil te zien tussen feiten en interpretaties.

Vraag 2: Wat vind ik hier zelf van?

Dit is misschien wel de belangrijkste vraag.

Wanneer iemand veel bezig is met de mening van anderen, verdwijnt de eigen positie soms naar de achtergrond. Door bewust te vragen wat je zelf vindt, verschuift het perspectief.

Het interne kompas wordt weer geactiveerd.

Vraag 3: Wat is een behulpzame volgende stap?

Piekeren blijft vaak hangen in scenario’s. Probleemoplossend denken daarentegen leidt tot actie.

Een kleine stap kan al voldoende zijn:

• een vraag stellen
• een mening uitspreken
• een beslissing nemen
• iets uitproberen.

Door een concrete stap te formuleren verandert denken weer in handelen.

Van angstmachine naar gereedschapskist

Het doel is niet om negatieve gedachten volledig te laten verdwijnen. Dat is ook niet realistisch.

Het doel is dat gedachten weer hun oorspronkelijke functie krijgen: helpen om te begrijpen, af te wegen en keuzes te maken.

Met andere woorden: dat het brein minder als angstmachine werkt en meer als gereedschapskist.

Met vriendelijke groet,

Dr. Erik Matser, klinisch neuropsycholoog